Menu Iconen

Hartelijk welkom

Het Museum Klooster Ter Apel verkreeg in 2018 per legaat een bijzondere particuliere collectie. De collectie bestaat uit 32 Russische Iconen uit de 18e en 19e eeuw en twee kloosterkisten. De Iconen hingen destijds in Russisch-Orthodoxe kerken, vooral in Noord-Rusland maar ook in Russische huiskamers. Het museum heeft deze deelcollectie vernoemd naar haar schenker, mevrouw F. Wilbers.

Iconen

Een icoon is een afbeelding van Christus, de Moeder Gods, heiligen of hoogfeesten. Iconen behoren tot de oosters-orthodoxe, de oriëntaals-orthodoxe en oosters-katholieke kerken en zijn onlosmakelijk verbonden met het kerkelijke en spirituele leven van deze kerken en hun gelovigen.

Iconen zijn geschilderd op een houten paneel. Bij het schilderen dient rekening gehouden te worden met bepaalde regels. Deze regels zijn vervat in de schilders-boeken, (in Rusland de Podlinniks) en hebben de bedoeling voor zuiverheid en uniformiteit te zorgen en niet af te wijken van de leerstellingen van de Kerk.

Het schilderen van iconen is binnen de oosters-orthodoxe kerk een werk waarvoor Gods zegen gevraagd wordt; het gaat in de regel gepaard met gebed en vasten. Een icoon wordt meestal niet gesigneerd, omdat men ervan uitgaat dat het Gods hand is die het schilderen begeleidde; de Grieken signeren hun iconen wel.

Rusland

De Russische icoon heeft zijn oorsprong in de Byzantijnse traditie, maar al vroeg is de iconenschilderkunst in Rusland zich op haar eigen manier gaan ontwikkelen en maakte ze zich los van de Byzantijns-Griekse stijl. Er ontstonden verscheidene scholen in Rusland met hun eigen stijlkenmerken.


1. Christus Pantocrator, 18e eeuw, Rusland, eitempera, krijt/lijm.

Pantokrator komt uit het Grieks en betekent allesheerser. De term is afkomstig uit de Griekse vertaling van de joods-christelijke Bijbel, het Oude Testament en het Nieuwe Testament en is een aanduiding voor God. De nadruk ligt op de universaliteit en de almacht die aan God worden toegeschreven.

De eerste afbeeldingen van de Pantokrator worden gevonden op Byzantijnse munten uit de tijd van keizer Justinianus (527 - 565). Op deze wijze wordt het idee uitgedrukt dat de keizer de 'vicaris van Christus' is. In de strenge blik van de 'Pantokrator' komt niet alleen de universeel-kosmische heerschappij van Christus tot uitdrukking; als Soeverein van de Byzantijnse keizer geeft Hij ook deze de volmachten van een heerser.

Christus wordt als Pantocrator, frontaal weergegeven, met een open of gesloten Evangelieboek in de linkerhand. De gouden achtergrond symboliseert het goddelijke: het is de voorstelling van het hemelse licht. Jezus draagt een rood of goudkleurig onderkleed en een blauwe mantel. Rood of goud is de kleur van de hemel, van de hemelse liefde, blauw is de kleur van de aarde. Jezus is dus in de eerste plaats goddelijk, maar door zijn menswording heeft God hem met het aardse bekleed.

Met de rechterhand maakt de Pantocrator een gebaar, dat op verschillende manieren kan worden verklaard: het is een waarschuwend teken: een vermaning tot luisteren, en tegelijk een zegenend gebaar: wijsvinger en middelvinger vormen de letters ΙϹ, duim en ringvinger de letter Χ, de pink weer een Ϲ: samen vormt dat dus het Christusmonogram ΙϹ ΧϹ.

De voorstelling van de Pantocrator is erg populair: zij komt voor in de centrale koepel van bijna alle oosters-orthodoxe kerken en in de iconostase-wanden van deze kerken.


2. Christus Pantocrator (Tronend),19e eeuw, Rusland, eitempera, bladgoud, krijt/lijm.

De tronende Christus Pantocrator is een iconografische variant op de Christus Pantocrator. Christus troont op de Byzantijnse troon als heerser van het hemelrijk.


3. Het Heilige Mandylion, rond 1800, Centraal Rusland, eitempera, bladgoud, krijt/lijm.

Het woord Mandylion betekent doek. Het woord is verwant aan ons woord voor mantel: een doek die je omslaat. Een legende verhaalt dat koning Abgar van Edessa (huidig Şanlıurfa in Zuidoost-Turkije) ernstig ziek is. Hij kent de wonderen van Christus en zendt een bode met het schriftelijke verzoek voor genezing. Christus kan helaas niet aan Abgars wens tegemoet komen, omdat ‘andere taken nog volbracht dienen te worden’. Hij wist zijn gezicht met een doek, die door de gezant wordt meegenomen. Als Abgar de doek ontvangt en uitvouwt is hij genezen en ziet hij het Niet door Mensenhanden gemaakte Beeld van Jezus Christus op de Doek. Dit is een zeer geliefde voorstelling in de orthodoxe kerk.


4. Anastasis of Paasicoon, 18e eeuw, Rusland, eitempera, bladgoud, krijt/lijm.

Voorstellende de Nederdaling van Christus in de Hades en de Wederopstanding. Het is een Icoon uit een Oud-Gelovigen atelier, waarschijnlijk uit de school van Mstera. Middenonder vertrapt Christus met zijn voeten de poorten van de hel om Adam als eerste vertegenwoordiger van de mensheid uit de Hades omhoog te trekken, later gevolgd door Eva en een hele schare Oud-Testamentische heiligen waaronder koning David en Salomon (herkenbaar aan hun kronen). Ze worden in het paradijs verwelkomt door de ‘Goede Moordenaar’.

Linksonder de geopende muil van de Hades. De overwonnen Duivel is zichtbaar. Middenboven de Wederopstanding van Christus. Linksboven Petrus bij de lege kist waarin slechts windsels liggen, ten teken van de Heer is verrezen.


5. De Heilige Aartsengel Michael, 18e eeuw, Noord-Rusland, eitempera, krijt/lijm.

De aartsengel komt voor in de Hebreeuwse Bijbel, het Nieuwe Testament en de Koran. Michael houdt in zijn ene hand een bodestaf (Angelos betekent in het Grieks bode, engelen zijn hemelse boodschappers) en in zijn andere hand een discus met daarop het christus monogram.


6. De Apostel Paulus, 18e eeuw, Rusland, eitempera, krijt/lijm.

De tronende Christus Pantocrator is een iconografische variant op de Christus Pantocrator. Christus troont op de Byzantijnse troon als heerser van het hemelrijk.


7. De Apostel Paulus, 18e eeuw, Rusland, eitempera, krijt/lijm.

Paulus was een leider van de vroege christelijke kerk en speelde een centrale rol in de vroege ontwikkeling en verspreiding van het christendom in de landen rondom de Middellandse Zee, in het bijzonder in wat nu Turkije en Griekenland is.

Paulus is de patroonheilige van Opwijk, Bath, het aartsbisdom Philadelphia, de bisdommen Birmingham (Alabama), Covington, Worcester, Providence en Las Vegas, Malta, Münster, Naumburg, Poznań, Rome, Umbrië en Kavála.

Verder is hij, binnen de katholieke Kerk, de patroonheilige van de schrijvers, de evangelisten, de journalisten, de krantenredacties, de musici, de missiebisschoppen, de theologen, de zielenzorgers, de personen werkzaam in de public relations, de ruiters, de zadelmakers en de zeilmakers. Hij wordt aangeroepen tegen (gif)slangen en slangenbeten, oogpijnen, angst, krampen en onweer, en voor regen en vruchtbare akkers.

De apostelen Paulus en Petrus staan in de inconostase opgesteld direct naast de aartsengelen Michael en Gabriel in de z.g.n. Deesisrij.


8. Johannes de Voorloper, ca. 1800, Rusland, eitempera, bladgoud.

Johannes de Voorloper is in de westerse iconografie bekend als Johannes de Doper. In de orthodoxe kerk wordt echter de nadruk gelegd op de wegbereidende taak die Johannes heeft voor Christus. Hij is als bode vooruitgezonden volgens de profetie van Malacius 3: 1; Johannes zegt dat hij die na hem komt de Messias is.

Na de Moeder Gods is hij de belangrijkste christelijke heilige.

In de Russisch orthodoxe kerk zijn niet minder dan zes feestdagen aan hem gewijd: hoofdfeest op 7 januari, conceptie op 23 september, geboorte op 24 juni, onthoofding op 29 augustus, eerste en tweede vinding van zijn hoofd op 24 februari en de derde vinding op 25 mei. Bovendien is iedere dinsdag aan hem gewijd. Johannes is als voorloper en boodschapper aan de engelen gelijk; op iconen wordt hij daarom soms als engel, voorzien van vleugels afgebeeld. Als kluizenaar draagt Johannes een kameelharen onderkleed. Karakteristiek is zijn verwilderde haardos en zijn baard die uit enkele plukken bestaat.


9. De Vurige Hemelvaart van de profeet Elia, ca 1800, Centraal Rusland, eitempera, bladgoud.

In het bijbelverhaal is de profeet Elia gevlucht naar de woestijn, alwaar hij in een grot verblijft. Hij wordt gevoed door een aanvliegende raaf.

Links in het midden staat Elia samen met zijn leerling Elisa met zijn mantel op het water van de rivier de Jordaan. Zij doen dit om het water uiteen te doen wijken en zo de rivier over te kunnen steken.

Rechtsboven vaart Elia op een wagen getrokken door de vier gevleugelde paarden ten hemel, onder vurige wolken.

Linksboven wordt hij verwelkomt door God de Vader, die in een wolkenband verschijnt.

In de orthodoxie is de Hemelvaart van Elia een van de meeste geliefde oudtestamentische thema’s.


10. Heilige opperengel Michael Archistrateeg, 19e eeuw, eitempera.

De Archistrateeg “Wie is als God” luidt de vertaling van Michaël, bij het Laatste Oordeel wikt en weegt hij de zielen, als heraut uit de Apocalyps. “Toen zag ik een engel nederdalen uit de hemel. Hij had groot gezag en de aarde straalde van zijn heerlijkheid en hij riep: Gevallen is Babylon de grote stad, het is een woonplaats van duivels geworden” (Openbaringen 18 vers 1 en 2).


11. De Heilige Nicolaas met Vita, 19e eeuw, Centraal Rusland, eitempera, krijt/lijm.

Nicolaas is waarschijnlijk de meest vereerde heilige in Rusland. Op deze icoon is Nicolaas afgebeeld met verhalen en wonderen uit zijn leven. Centraal afgebeeld is Nicolaas met een geopend evangelieboek, en aan weerszijden twee medaillons met op de ene zijde een afbeelding van Christus met een evangelieboek en aan de andere zijde Maria met een bisschopsstola.

Kleine beeldverhalen van linksboven naar rechtsonder:

Waarschijnlijk is deze icoon afkomstig uit een Oud Gelovigen werkplaats.


12. Feest icoon, Centraal Rusland, vermoedelijk uit de school van de Oud Gelovigen, vroeg 19e eeuws, eitempera, bladgoud.

De Twaalf grote Feesten met centraal afgebeeld de Nederdaling ter Helle en de Wederopstanding. Op de hoeken de Evangelisten. Dit is een traditioneel Feestdag-icoon. De Orthodoxe feesten, van linksboven tot rechtsonder:


13. Deesis, ca. 1800, Noord Rusland, vermoedelijk uit de school van Oud-Gelovigen ten noorden van Moskou, eitempera en bladgoud.

Het woord Deesis komt uit het Grieks en betekent drievuldigheid. Dit soort Icoon vormt altijd het centrum van een inconostase.

Christus staat centraal afgebeeld op een Byzantijnse troon, geflankeerd door Maria en Johannes de Voorloper.

Links en rechts achter Chritus staan de aartsengelen Michael en Gabriel en de apostelen Paulus en Petrus.

Op de voorgrond knielen de monniken Zosima en Savatii, de stichters van het Solovetski-klooster in het Noorden.

Boven Christus verschijnt God de Vader in een wolkenband. Vanuit zijn mond gaat een straal naar beneden met daarin de duif als symbool van de heilige Geest.

Op de rand staan nog twee randheiligen( Bisschoppen) afgebeeld, die waarschijnlijk patroonheiligen van de eigenaar van de icoon zijn.


14. Twee Kloosterkistjes van Johanna Goosens en Margaretha Tolles.


15. Het Alziende Oog, eind 18e eeuw, Rusland, eitempera en bladgoud.

Het mystieke thema van het Alziend Oog is van Westerse oorsprong en komt pas vanaf de 18e eeuw in de Russisch orthodoxe kunst voor. Het beeld van het Oog van Voorzienigheid, ingeschreven in een driehoek, verscheen in de schilderijen van de Russisch-orthodoxe kerken uit het einde van de 18de eeuw tot de eerste helft van de 19de eeuw, later in de Russische iconografie, met name bij de oud-gelovigen.

Het is een symbolische en allegorische samenstelling van de woorden van de Heilige Schrift dat de alwetende en waakzaam alziend oog van vertegenwoordigt Christus.


16. Heilige drievuldigheid of Oud Testamentische Triniteit, 18e eeuw, eitempera, krijt/lijm.

Op deze icoon zien we de Heilige Drie-eenheid, Vader, Zoon en Geest, afgebeeld als drie engelen aan een tafel. Voor de betekenis van de afbeelding dienen we terug te gaan naar het verhaal in Genesis 18,1-15, waarin Abraham drie vreemdelingen ontvangt en te eten geeft, maar met wie hij echter praat als waren zij één persoon.

Dit verhaal wordt in het christendom doorgaans geïnterpreteerd als getuigenis van het verschijnen en handelen van God als Drie-eenheid. Op de icoon zien we ook de eik van Mamre, de plaats waar het Bijbelverhaal zich afspeelt. De kelk op tafel verwijst naar de Eucharistie.


17. De Verkondiging (of Annunciatie of Maria-Boodschap of Aankondiging van de Heer), 19e eeuw, eitempera, bladgoud.

De verkondiging aan Maria of 'annunciatie' is het moment waarop de engel Gabriël aan Maria vertelt dat zij een zoon zal baren. Het is een van de meest afgebeelde scenes uit het leven van Maria. De iconografie van de voorstelling veranderde door de eeuwen heen onder invloed van commentaren van kerkvaders en middeleeuwse theologen en van de betekenis van Maria in de volksdevotie.


18. Geboorte van de Moeder Gods, 18e eeuw, eitempera, kijt/lijm.

Joachim en Anna, hoewel beiden hoogbejaard, krijgen van de engel te horen dat hun gebed om een kind is verhoord. Hun kus in de poort van Jeruzalem staat symbool voor de onbevlekte ontvangenis van Maria.


19. Moeder Gods van Feodor, 19e eeuw, eitempera, bladgoud, krijt/lijm.

Dit is een icoon van het type Eleousa (‘van de Tederheid’). Typerend voor de Feodorovskaja is dat de Moeder Gods het Christuskind op de rechterarm draagt en dat Moeder en Kind de wangen tegen elkaar aandrukken. Het linkerbeen van het Christuskind is vanaf de knie onbedekt. De blik van de Moeder Gods is zeer intens en in zichzelf gekeerd.


20. Moeder Gods, Verzacht mijn smart, 19e eeuw, eitempera op gesso.

Waarschijnlijk een huisicoontje. Dit moeder-Godstype komt alleen in Rusland voor. De titel is ontleend aan een liturgische tekst, die als volgt luidt: “Verzacht de smarten van mijn ziel, die zucht. Gij, die iedere traan van het gezicht van de aarde wegneemt, Gij, die de smarten van de mensen wegneemt en de smart van de zondaars doet neerstorten, ik smeek u mij kracht te geven, O Allerheiligste Moeder Gods”

De moeder Gods is in borstbeeld voorgesteld en neigt lichtjes het hoofd naar het kind toe. Ze lijkt in diep gepeins verzonken. Het kind heeft de aandacht gericht op een open gerolde schriftrol, die Hij vasthoudt. Op de rol is de volgende tekst te lezen: “Vel een rechtvaardig oordeel, laat genade en deernis gelden, zorg voor de weduwen en vreemdelingen”.

Boven aan op de rand staat met witte letters, het monogram van de Moeder Gods MP OY. Aan de onderkant is de titelinscriptie: “Verzacht mijn smart”. Bij het Kind staan in rode letters geschreven: IC XC en in zijn aureool: O ΩH (=de zijnde, Hij die is)


21. Moeder Gods in de brandende doornstruik, 19e eeuw, eitempera, bladgoud.

Twee vierpuntige sterren zijn over elkaar heen gelegd. De aldus ontstane achtpuntige ster is gevat in een cirkel van geopende rozenbladeren. In het midden zien we een cirkel met daarin de Moedermaagd met haar Kind. De krans rondom de cirkel wordt beschouwd als een symbool van de doornen uit de braamstruik.

In de vier hoeken van de eerste ster zijn engelen met symbolen uit de Lofzang Akathistos. De hymne Akathistos, die staande wordt gezongen, en die zelfs een eigen feestdag heeft gekregen in alle Byzantijnse kerken, is een lofzang op de Moeder Gods. In de linker bovenhoek zien we de gebeurtenis, waarnaar de icoon is genoemd: de Godsopenbaring aan Mozes. De rechter bovenhoek. We zien hier de profeet Jesaja. In de rechter benedenhoek zien we de ladder van Jacob waarlangs engelen naar boven en naar beneden gaan. In de linker benedenhoek het visioen van de profeet Ezechiël, naar Ezechiël 44, 1.

De achthoekige vorm van de ster verwijst naar het getal 8, symbool voor de volmaaktheid volgens Augustinus. In de rode ster zien we de symbolen van de vier evangelisten: Matteus is de engel (soms mens), Marcus is de leeuw, Lucas is het rund, Johannes is de adelaar.


22. 12 Iconen rondom de Kruisweg, 19e eeuw, eitempera en bladgoud.